Afrika Hadɛ Kiŋ

(Papɩsɩna-kɛ nɛ ɖooo Afrika Hadɛ kiŋ)

Afrika Hadɛ Kiŋ ɛjaɖɛ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ kpaagbaa yɔ. Ɖɩ-tɛ politika tɛtʊ sʊsɔtʊ kɛ payaɣ se Piretoriya. Afrika Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-hayʊ kɩŋ lɛ pɩsɩna Namibii, PɔcɩwaanaaSimbaabuwee ajɛya; ɖɩ-tɛ hayʊ kɩŋ nɛ wɩsɩ ɖilɩyɛ taa lɛ, MoozambikiSuwaziilandɩ ñina. Lesoto kɛna ɛzɩ ɛjaɖɛ cikpeɖe nɛ ɖɩwɛɛ Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɖɔɖo yɔ.

Afrika Hadɛ kiŋ
Republiek van Suid-Afrika
Republic of South Africa
iRiphabliki yeSewula Afrika
LocationSouthAfrica.svg
Afrika Hadɛ kiŋ tɛlɛŋa
Flag of South Africa (WFB 2004).gif
Afrika Hadɛ kiŋ Kɩɖaʋ kɩdɛɛka
Coat of arms of South Africa (heraldic).svg
Afrika Hadɛ kiŋ Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ
Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: Afrikaans, Iŋglɩɩsɩ, Ndebele, Sotho Hayi kiŋ, Sotho, Swazi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa nɛ Zulu
Tɛtʋ sɔsɔtʋ: Pretoria
Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: Ɖajaa Jacob Zuma
Ɛjaɖɛ walanzɩ: 1,221,037 km²
Samaɣ ñʋʋ: 54,956,900 (2016)
Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: 42.4 km²
Internet nimaɣ: .za

Afrika wɩsɩ ɖɩlkɩyɛ taa ɛjaɖɩ ndɩ, ɖɩ-taa lɛ, pinde pɩnaɣ taa lɛ ɛyaa kpɛnda millionaa 54 nɛ pa-taa ɛyaa kɩkpɛɛdaa kpɛndɩ ɛzɩ 80,2 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ, ɛyaa kɩsɩdaa ñɛwɛɛ ɛzɩ 8,8 kɛ mbʊ yɔ. Ɛyaa kʊʊlʊmaa wɛɛ ɛzɩ 8,4 yɔ nɛ piyele Aasɩɩ mba ñɛwɛɛ ɛzɩ 2,5. Afrika kpeekpe taa lɛ; Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ pakɩlɩɣ naʊ ɛyaa mba pɛwɛna tomnasɩ ndɩ ndɩ yɔ; ɛzɩ ɛyaa kɩkpɛɛda, kʊlʊmaa kɩsɩdaa nɛ Ɛɛndɩ mba kɛ mbʊ yɔ. Ɛsɔ sɛtʊ layʊ sɔsɔ weyi payaɣ-ɩ se Archevêque Desmond Tutu yɔ, ɛkʊma Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ se Ɛsɔtaa Tɩŋgaɣyʊʊ Ɛjaɖɛ, yaa kaaɣyʊʊ mbʊ pʊ yɔɔ yɔ, kedeŋa kpeekpe ɛyaa sidaa nɛ pɛwɛ peeɖe. Ɛsɔtaa Tɩŋgaɣyʊʊ Ɛjaɖɛ ŋgʊ kɩlɛɣzɩna mbʊ payawaɣ se pɩnzɩ 1948 nɛ nzɩɩna pɩnaɣ 1991 taa yɔ.

Paa nɛ Apartheid hɩɖɛ ɛɛtasɩɣ yaʊ kaʊ kɔyɔ, tɛyɩtʊ ndʊ tɩɩtɩɩwɛɛ ɛyaa kɩlʊmaa nɛ kɩkpɛɛdaa pɛhɛkʊ taa yɔ, tʊtʊ ñɛwɛ mbʊ tam. Paa nɛ mbʊ yɔ, Afrika ajɛya kpeekpe taa lɛ, Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ tɔsʊʊ huu kɩlɩna ɖɛwʊ nɛ ɛsɩndaa nɛ laatriki mɩŋ, habɛɛ yaa mbʊ mbʊ pɩwɛ tɛtʊ sʊsɔtʊ taa payɩ yɔ, pɩwɛ paa hɔɔlʊʊ ŋgʊ lɛ kɩ-taa kɛ peeɖe.

Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩkɛna naalɛ ñɩndɛ kɛ tɔsʊʊ hʊʊ taa Afrika kedeŋga kpeekpe taa. Nɖɩ tɩŋgʊna Naajeeriya ñɩnɖɛ wayɩ kɛ tɔsʊʊ hʊʊ taa kɛlɛ mbʊ yɔ. Peeɖe ɖɔɖɔ tɛtɛɛ ñɩm sɔsɔm wɛɛ sakɩyɛ; ɛzɩ: oorɩ, tiyaamaŋ nɛ saarbɔɔ kɛ mbʊ yɔ. Mbʊ yebina nɛ tuuɖe taa ajɛya ñɔɔna-ɖɩ kpam pɩkɩlɩna alɩwaatʊ ndʊ tɛŋtɛŋga tɛɛ you kalakaɣ kpem lɛ yɔ. Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ, nɖɩ kɩlɩlna wɛʊ ɖoŋ kɛ paa politika yaa sɔɔjɛɛtʊ hɔɔlʊʊ taa kɔ yɔ.

Kɩ-ɖɩwɛyɛModifier

FefekuModifier

Pʊŋ hɔɔlʊʊModifier

KadasɩModifier

TɛtʊModifier

Tʊma sɔsɔna hɔɔlɩŋModifier

Caanaʊ tɔmModifier

Politiki nɛ tʊma ndɩ ndɩModifier

Kewiyaɣ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩModifier

Politiki aŋgbaModifier

Laŋ nɛ lɩm yɔɔ kandayʊʊModifier

Kɩɖaʊ kɛdɛɛkaModifier

Samaɣ ̃nʊʊModifier

Tɔnʊʊ taa alaafɩyaModifier

Kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩModifier

Ɛsɔ nʊmɔʊModifier

SɔnzɩModifier

SɩpɔɔrɩModifier

Samaɣ tɩlasɩModifier

Kʊ̃nɔndʊtʊ nɛ ajɛya lɛɛna taa kʊyʊʊ ɖʊʊModifier

Ɛyaa kʊʊModifier

TɔsʊʊModifier

Tɔsɩŋ weyi ɛkɩlɩ ɖoŋ yɔModifier

Anasaayɩ nɛ ɛyʊ kɩkpɛdʊ pɛ-hɛkʊ taa tɛyɩtʊModifier

Tɔsʊʊ lɛɣzʊʊModifier

Tʊma wɛʊ kewiyaɣ nesi tɛɛ yɔModifier

Tɔsʊʊ ̃nɔɔzʊʊ tɩlasɩModifier

Ɛzɩyɛ egbenaModifier

Laŋ taa wonduModifier

Ɛjaɖɛ wɛtʊModifier

Ɩcɔna ɖɔɖɔModifier

TakayɩsɩModifier

Takayɩsɩ nzɩ pama kɩ-yɔɔModifier

Filimwaa mba pawɩlɩɣ-kʊ yɔModifier

Takayɩhayʊʊ tɛɛ tɔm nɛ tɩ-ɖɩnayɛModifier

Tɔm lɛɛtʊModifier

Awayɩ kpasɩModifier


Afrɩka
Afrika Hadɛ kiŋAlizeeriiAŋgoolaCaadɩCibuutiEgipitiEriitreeEtiyoopiiKaabɔɔKambiiKameruniKanaKapʊvɛɛrɩKeniyaKinee-EkwatoriyaaalɩKinee-KonakriiKinee-PɩsaʊKootidiivʊwarɩKoŋo KinsasaKɔngoo-PirazaaviiliLezotoLiiberiyaLiibiiMaaliiMadakasɩkarɩMalawiiMarɔkɩMoozambikiMoritaaniiNaajeeriyaNamibiNizɛɛrɩPeenɛɛPurkina FasooPurundiPɔcɩwaanaaRuwandaaSahara KañɩnbʊsaɣSantrafriSenegaalɩSiyeera –LeyɔnɩSoomaaliSudaanɩSuudanɩ HadɛSuwaaziilandɩSambiiSɩmbaabuweTanzaniiTogoTuniiziiUgandaa